Adinama: आदिनामा

. आजच्या माहितीच्या युगात प्रत्येकाला आपले अनुभव जगासमोर मांडण्याची संधी मिळाली आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून कोणतीही वैयक्तिक घटना काही तासांत जगभर पोहोचते. या सर्व प्रक्रियेत आपण एक मोठी गोष्ट विसरतो- प्रत्येक अनुभव सार्वत्रिक सत्य नसतो. पण तरीही आपण त्या अत्यल्प अनुभवांवरून व्यापक निष्कर्ष काढतो, मतं तयार करतो आणि निर्णय घेतो. हा विचाराचा चुकीचा प्रकार ‘अॅनेकडोटल फॅलेसी’, म्हणजेच वैयक्तिक उदाहरणांवर आधारित भ्रम म्हणून ओळखला जातो. . एखाद्या गोष्टीविषयी ठोस संशोधन वा पुरावे न तपासता, एक-दोन उदाहरणांवर आधारलेला निष्कर्ष मांडणे हे या भ्रमाचे मूळ आहे. “माझ्या नातवाने तो सिरप घेतला आणि लगेच सर्दी बरी झाली; म्हणजे ते औषध प्रभावी आहे”, असा तर्क त्याचे उत्तम उदाहरण होय. हा निष्कर्ष व्यक्तिगत अनुभवावर आधारित असल्यामुळे आकर्षक वाटतो, पण वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून तो अपूर्ण आणि चुकीचा आहे. एका व्यक्तीचा तात्पुरता अनुभव संपूर्ण समाजाचे प्रतिनिधित्व करू शकत नाही- हे या भ्रमाचे महत्त्वाचे अधोरेखन आहे. . मानवी मानसशास्त्रात या प्रकारचा भ्रम खोलवर रुजलेला आहे. आपल्या मेंदूला आकडेवारी आणि संशोधनापेक्...

एका छोट्याशा गावाबाहेर एक छोटेसे घर होते. त्या घरात तीन माणसेच राहत. ते अत्यंत काटकसरीने राहत, पण काही कामधंदा करीत नसत. घरालगत त्यांची काही शेती व तीन माडाची झाडे होती. त्या घरी एक ओळखीचा पाहुणा कधीतरी येई, एखादा दिवस राहून जाई. त्या पाहुण्याने घरवाल्यांना विचारले, “तुम्ही काम-धंदा का करीत नाही?” घरवाले म्हणाले, “या नारळाच्या उत्पन्नात आमचे भागते. मग कशाला उगीच दगदग करायची?” दुसऱ्या दिवशी त्या पाहुण्याने माडाची झाडे कापली आणि निघून गेला. घरच्यांनी पाहुण्याला खूप शिव्या-शाप दिले. नाईलाजाने ते शेतीच्या कामी खपू लागले. ते शेतीतून चांगले श्रीमंत बनले. काही वर्षांनी तो पाहुणा परत आला. घरवाल्यांनी त्याचा खरपूस समाचार घेतला. पाहुणा म्हणाला, “मी माड तोडले नसते तर तुम्ही शेती केली नसती. माडातच समाधानी राहिले असते.’   ट्रम्पचा शुल्क वाढीचा बॉम्ब अमेरिकेच्या ट्रम्प प्रशासनाने घातलेल्या गोंधळात ही कथा हलकेच आठवली. ट्रम्प तात्यांनी एच-१बी व्हिसा शुल्क प्रति व्यक्ती $2000 ते $5000 वरून $1,00,000 इतके वाढवले आणि भारतातून अमेरिकेत आयात होणाऱ्या व्यापारावर टॅरिफ/कर ५० टक्के पर्यंत वाढवले. अमेरिके...

हेमोलिंफ (Haemolymph) हा २ तासांचा चित्रपट केवळ एक गोष्ट सांगत नाही, तर तो मानवी भावनांचा आणि नात्यांचा गुंतागुंतीचा पट उलगडतो. हा एक भावनिक आणि मानसशास्त्रीय प्रवास आहे. तो प्रेक्षकांना एका वेगळ्याच पातळीवर विचार करण्यास प्रवृत्त करतो. हेमोलिंफ हे नाव किड्यांमध्ये आढळणाऱ्या रक्तासारख्या द्रवाला दिले जाते. ते चित्रपटाच्या संकल्पनेला एक अनोखी खोली देते. ज्याप्रमाणे हेमोलिंफ हे किड्यांच्या शरीरात पोषक द्रव्ये आणि कचरा वाहून नेण्याचे काम करते, त्याचप्रमाणे चित्रपटातील पात्रे त्यांच्या जीवनातील सुख-दुःख आणि भूतकाळातील ओझ्यांना घेऊन पुढे जातात. कथानक हा चित्रपट २००६ च्या मुंबई लोकल ट्रेनमध्ये झालेल्या साखळी बॉम्बस्फोटांवर आधारित आहे. हे एक सत्य घटनेवर आधारित कथानक आहे. एका सामान्य कुटुंबातील शाळेतील शिक्षक अब्दुल वाहिद शेख यांच्या आयुष्यावर आधारित आहे. २००६ च्या मुंबई बॉम्बस्फोटात ते संशयित म्हणून पोलिसांच्या जाळ्यात अडकतात. चित्रपटात एक निर्दोष माणूस आणि त्याच्या कुटुंबाला खोट्या आरोपांमुळे किती त्रास सहन करावा लागतो, हे दाखवले आहे. वाहिदला अटक झाल्यावर त्याच्यावर होणारा अत्याचार, त्याचा ...

Mother Earth Image from Wikimedia CCA एक राज्य होते. तिथे एक राजा राज्य करीत होता. राज्यात सर्व आलबेल होते. सर्व जाती-धर्माचे लोक एक दुसऱ्याशी मिळून मिसळून राहत असायचे. एके दिवशी दरबार भरलेला असताना एक अहमद नावाचा माणूस राजाकडे तक्रार घेऊन आला. तो म्हणाला,” राजेसाहेब, विक्टर नावाचा एक माणूस माझे घर व भोवतालची शेतजमीन बळकावून राहतो आहे. तरी राजे साहेबांनी माझे ते घर व जमीन मला देऊन मला न्याय मिळवून द्यावा.” राजाने त्या विक्टर नावाच्या माणसाला लागलीच बोलावणे धाडले. विक्टर राजदरबारात आल्यानंतर राजाने त्याला विचारले, “ हे सभ्य माणसा, तू अहमद नावाच्या माणसाचे घर बळकावले असा त्याचा आरोप आहे. हा आरोप तुला मान्य आहे का?” विक्टर म्हणाला, “ नाही राजेसाहेब. हे घर सुमारे दीडशे वर्षे आमच्या पूर्वजांच्या ताब्यात आहे. वंशपरंपरागत आम्ही या घरात राहत आहोत. राजसाहेब, आमच्या पूर्वजांनी हे घर व जमीन बळकावले नाही, तर रीतसरपणे विकत घेतले होते. त्यामुळे आमच्या पूर्वजांची ही संपत्ती झाली.” तर राजा म्हणाला, “ हे घर विकत घेतले होते, याचा काही पुरावा आहे का तुमच्याकडे?” विक्टर म्हणाला, “ हे घर विकत घेतल्याची काग...

अभिनव सिन्हा  ‘सायन्स ऑफ रिव्होल्यूशन’ या अभ्यास गटाच्या वतीने, अभिनव सिन्हा यांचे लखनौ येथे २६ ऑक्टोबर रोजी ‘मार्क्सवाद आणि अस्मितेचे राजकारण’ या विषयावर व्याख्यान आयोजित करण्यात आले होते. अभिनव सिन्हा हे फॅसिझम, जातीचा प्रश्न, अस्मिता प्रश्न, कामगार चळवळ, राजकीय अर्थशास्त्र इत्यादी विषयांवर दीर्घकाळ लेखन करत आहेत आणि देशात आणि परदेशात या विषयावर अनेक व्याख्याने दिली आहेत. अलीकडेच त्यांचे ‘इन द व्हॅली ऑफ हिस्टोरिकल टाईम’ हे पुस्तक ब्रिल नेदरलँड्समधून प्रकाशित झाले आहे, ते जागतिकीकरणाच्या युगात कामगार चळवळीच्या नवीन स्वरूपांवर लक्ष केंद्रित करते. याशिवाय त्यांच्या पुस्तकांमध्ये ‘फासीवाद क्या है ओर उस से कैसे लड़े?, ‘सबव्हर्सिव्ह इंटरव्हेंशन्स’, ‘फॉर अ प्रोलेतारियन लाइन’, ‘‘ऑन दि कास्ट क्वेश्चन: टुवर्ड्स ए मार्क्सिस्ट अण्डरस्टैंण्डिंग’, ‘टॉयलर ऑफ कॅपिटल’ इत्यादींचा समावेश आहे. ते 'मजदूर बिगुल' या वृत्तपत्राचे संपादकही आहेत. === भाषणाचा सारांश === अस्मितेच्या राजकारणाची वैचारिक मुळे आणि गेल्या चार-पाच दशकांत जगभरात पसरलेले त्याचे परिणाम तसेच सामाजिक परिवर्तनाच्या राजकारणावर त्याच...

( पूर्वप्रकाशित - ११ जानेवारी २०१८ ) अलीकडे शिक्षणमंत्री हे जोकरगिरी सुद्धा करतात असे दिसून येत आहे. अलीकडेच राजस्थानचे शिक्षण मंत्री वासुदेव देवनानी यांनी असेच एक विधान करून वाहवा मिळवण्याचा प्रयत्न केला आहे. जयपूर येथील राजस्थान विद्यापीठाच्या स्थापना दिवसाच्या निमित्त ८ जानेवारी २०१८ रोजी केलेल्या भाषणात ते म्हणाले, “गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांताचा शोध न्यूटनच्या हजार वर्षे आधी वराहमिहीर या भारतीय शास्त्रज्ञाने लावला. त्यामुळे अभ्यासक्रमात न्यूटनच्या जागी ब्रह्मगुप्ताचे नाव लिहायला पाहिजे.” वृत्तपत्रांनी त्यांचे हे म्हणणे “वादग्रस्त विधान” म्हणून प्रकाशित केले, यातच त्यांच्या विधानाचा फोलपणा दिसून आला. वासुदेव देवनानी यांचा हा काही पहिलाच बाष्कळपणा नव्हे. याआधी सुद्धा बेताल विधाने करून ते प्रकाशझोतात येत राहिले. बरोबर एक वर्षापूर्वी त्यांनी गायीच्या संदर्भात बेफाम विधान करून स्वतःचे हसू करून घेतले होते. गाय ही एकमेव अशी प्राणी आहे की जी प्राणवायू घेते व प्राणवायूच सोडते, असे तारे त्यांनी राजस्थानमधील हिंगोनिया गाय पुनर्वसन केंद्रातील भाषणात तोडले होते. एवढ्यावरच ते थांबले नाही तर गाय...

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam vel eros eleifend, semper dolor sit amet, iaculis purus. Maecenas viverra fringilla molestie. Donec ut dignissim libero. Mauris laoreet euismod nisl, nec facilisis justo placerat vel. Vivamus eu maximus tellus, et ullamcorper libero. Aliquam non eros consequat, laoreet nibh ac, porta lacus. Morbi vitae turpis at enim pharetra eleifend. Sed pretium sapien id rutrum accumsan. Vestibulum hendrerit malesuada nibh, in efficitur magna mattis a. Vestibulum ut fermentum ante. Morbi fermentum, purus at hendrerit varius, elit dui semper risus, in ullamcorper sapien mauris sit amet sem. Phasellus ut odio consectetur, ornare justo ac, pretium magna. Cras tincidunt eros in tellus consequat, eu rhoncus justo congue. Praesent sodales enim ut augue pellentesque, vel efficitur ex cursus. Donec nec orci ut lacus lobortis fringilla ut id risus. Vestibulum ante ipsum primis in faucibus orci luctus et ultrices posuere cubilia curae; Donec et d...