जलसंकटावर मात करणारा बेंगळुरू येथील एक पथदर्शी लोकप्रकल्प


एकेकाळी तलावांचे शहर आणि गार्डन सिटी म्हणून ओळखले जाणारे बेंगळुरू शहर आज एका भीषण जलसंकटाचा सामना करत आहे. या संकटावर मात करण्यासाठी बेंगळुरूमधील नागरिकांनी आणि काही स्वयंसेवी संस्थांनी मिळून एक आगळीवेगळी चळवळ सुरू केली आहे, ती म्हणजे अ मिलियन वेल्स फॉर बेंगळुरू (A Million Wells for Bengaluru). म्हणजे विशिष्ट प्रकारच्या दहा लाख विहिरी या शहरात खोदण्याचा प्रकल्प.

उपक्रमाची पार्श्वभूमी: काळाची गरज
अपुर्या पाणी-पुरवठ्यामुळे लोक भूजलाचा प्रचंड उपसा करू लागले. हजारो फूट खोल बोअरवेल्स खोदल्या गेल्या. त्यामुळे भूजल पातळी अत्यंत खालावली. या पार्श्वभूमीवर, बायोम एन्व्हायर्नमेंटल ट्रस्ट आणि फ्रेंड्स ऑफ लेक्स यांसारख्या संस्थांनी मिळून हा उपक्रम हाती घेतला. शहरात १० लाख विहिरी पुनर्भरण खोदण्याचे उद्दिष्ट त्यांनी ठेवले आहे.

विहीर पुनर्भरण म्हणजे काय?
विहीर पुनर्भरण या प्रकल्पात विहीर साधारणतः १० ते ३० फूट खोल असते आणि तिचा उद्देश पावसाचे पाणी जमिनीच्या पोटात उतरवणे हा असतो. घराच्या छतावर किंवा रस्त्यांवर पडणारे पावसाचे पाणी गाळून या विहिरींमध्ये सोडले जाते. हे पाणी थेट उथळ भूजल स्तरात शिरते, जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो आणि आसपासच्या बोअरवेल्सची पाण्याची पातळी वाढते.

मनु वड्डर समुदायाचे पुनरुज्जीवन
या उपक्रमाचा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे मनु वड्डर या पारंपरिक विहीर खोदणाऱ्या समुदायाचा सहभाग. आधुनिक बोअरवेल्स आल्यामुळे हा समाज आपला रोजगार गमावून बसला होता. अ मिलियन वेल्स या उपक्रमामुळे या कारागिरांना पुन्हा प्रतिष्ठा आणि रोजगार मिळाला आहे. मातीचा पोत बघून कुठे आणि किती खोल विहीर खणायची, याचे उपजत ज्ञान या लोकांकडे आहे. यंत्राच्या साहाय्याऐवजी हाताने विहीर खोदण्याच्या त्यांच्या कौशल्यामुळे शहराच्या पर्यावरणाला हानी पोहोचत नाही.

कब्बन पार्कचा कायापालट
बेंगळुरूच्या मध्यवर्ती भागात असलेल्या ऐतिहासिक कब्बन पार्क हा भाग पाण्यासाठी टँकर्सवर अवलंबून होते. मात्र, या उपक्रमांतर्गत भागात सुमारे ६५ पेक्षा जास्त पुनर्भरण विहिरी खोदण्यात आल्या. परिणामी, आज हा भाग पाण्याच्या बाबतीत स्वावलंबी झाला. तसेच आसपासच्या भागातील भूजल पातळीत लक्षणीय वाढ झाली. अनेक अपार्टमेंट्स आणि मोठ्या आयटी पार्क्सनी हा पॅटर्न राबवून स्वतःची पाण्याची गरज भागवण्यास सुरुवात केली आहे.

या उपक्रमाचे इतर फायदे
बेंगळुरूमध्ये थोडा जरी पाऊस झाला तरी रस्त्यांवर पाणी साचते. पण पावसाचे पाणी रस्त्यावरून वाहण्याऐवजी जमिनीत मुरेल आणि पुराची समस्या कमी होईल. भूजल पातळीत वाढ झाल्यामुळे कोरड्या पडलेल्या जुन्या विहिरींना पुन्हा पाणी आले आहे. धरणे बांधणे किंवा शेकडो किलोमीटरवरून पाणी आणण्यापेक्षा हा अत्यंत स्वस्त आणि शाश्वत उपाय आहे. हा प्रकल्प सरकारने लादलेला नसून जनतेने स्वतःहून स्वीकारलेला आहे, त्यामुळे पाण्याचा वापर आणि बचतीबद्दल लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण झाली आहे.

पुढील आव्हाने आणि मार्ग
आतापर्यंत सुमारे २ ते ३ लाख विहिरींचे काम पूर्ण झाले आहे. वाढते डांबरीकरण आणि काँक्रीटीकरण यामुळे पाणी मुरण्यासाठी मोकळी जागा मिळवणे हे मोठे आव्हान आहे.या विहिरींची देखभाल करणेही गरजेचे आहे. इतर राज्यांमध्ये या प्रकारचे प्रकल्प लोकांनी राबविले आहेत. अनेक ठिकाणी सरकारने सुद्धा याला अनुदान दिले आहे. तथापि, बेंगळुरूने दाखवलेला हा मार्ग लोकसहभाग आणि पारंपरिक ज्ञान यांच्या संगमातून जलस्वराज्य कसे मिळवता येते, याचे उत्तम उदाहरण आहे. (Image from Wikimedia)
==०==
 

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

पर्यावरण (Environment) आणि पारिस्थितिकी (Ecology)

इमेज
Pixhere आजच्या काळात पर्यावरणीय समस्यांमुळे पर्यावरण आणि पारिस्थितिकी या दोन संकल्पनांबद्दल जागरूकता वाढली आहे. आपण जेव्हा पर्यावरणाबद्दल बोलतो, तेव्हा आपण प्रत्यक्षात पारिस्थितिकीय संतुलन बिघडण्याबद्दल बोलत असतो. पर्यावरण आणि पारिस्थितिकी या दोन संकल्पनांमध्ये अनेकदा गोंधळ होतो. पण प्रत्यक्षात या दोघांमध्ये महत्त्वपूर्ण फरक आहे. पर्यावरण (Environment) ही व्यापक संकल्पना आहे. पर्यावरण हे आपल्या सभोवतालचे सर्व काही आहे. यात जैविक (सर्व सजीव) आणि अजैविक (हवा, पाणी, जमीन, सूर्यप्रकाश) घटक दोन्ही समाविष्ट आहेत. यात निसर्ग, मानवनिर्मित वातावरण, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हे घटकही समाविष्ट असतात. पर्यावरण म्हणजे आपल्या सभोवतालची परिस्थिती, ज्यात आपण राहतो, काम करतो आणि खेळतो. पारिस्थितिकी (Ecology) ही विज्ञानाची, जीवशास्त्राची एक शाखा आहे. या शाखेत सजीवांचा एकमेकांशी तसेच सजीवांचा पर्यावरणाशी असलेला आंतरसंबंध यांचा अभ्यास आणि विश्लेषण केले जाते. पारिस्थितिकीचा अभ्यास करण्यासाठी जे मूलभूत कार्यात्मक एकक वापरले जाते, त्यास परिसंस्था (Ecosystem) असे म्हणतात. या दोन संकल्पनामध्ये दोघांमध्ये महत्वाचा...
Read more »

सुप्रसिद्ध विज्ञानवादी लेखक आणि वैद्यकीय तज्ज्ञ शंतनू अभ्यंकर कालवश

इमेज
विनम्र आदरांजली   सुप्रसिद्ध विज्ञानवादी लेखक आणि वैद्यकीय तज्ज्ञ डॉ. शंतनू अभ्यंकर यांचे वयाच्या ६० व्या वर्षी गुरुवारी दि.१५ ऑगस्ट २०२४ रोजी निधन झाले. शंतनू अभ्यंकर यांना फुफ्फुसाच्या कर्करोगामुळे गेल्या अनेक महिन्यांपासून त्यांच्यावर पुण्यातील दीनानाथ मंगेशकर रुग्णायलात उपचार सुरू होते. त्यांच्या जाण्याने साहित्य, समाजसेवा, वैद्यकीय आणि कला क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. शास्त्रज्ञ आजीच्या गोष्टी,आधुनिक वैद्यकीची शोधगाथा, अशी विविध विषयांवरील खालील पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्यांच्यामागे वडील डॉ. शरद अभ्यंकर, आई मीराताई, एक भाऊ, पत्नी डॉ. रूपाली, मुलगा डॉ. मोहित, विवाहित मुलगी डॉ. अनन्या, नात असा परिवार आहे. त्यांच्या पत्नी रुपाली या डोळ्यांच्या डॉक्टर आहेत. त्यांचा मुलगा मोहित नि मुलगी अनन्या दोघे वैद्यकीय क्षेत्रात कार्यरत आहेत. + वरील व्हिडिओ Against All Odds: The Journey of Dr. Shantanu Abhyankar I Smiling Through Adversity हा - Davprabha Films & Productions या चैनेल वरील आहे. शंतनू अभ्यंकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १९६४ रोजी झाला. त्यांनी पुण्यातील बैरामजी जीजीभ...
Read more »

न्यूटनच्या शोधांवर पुराणपंथी शिक्षणमंत्र्यांचा हातोडा!

इमेज
( पूर्वप्रकाशित - ११ जानेवारी २०१८ ) अलीकडे शिक्षणमंत्री हे जोकरगिरी सुद्धा करतात असे दिसून येत आहे. अलीकडेच राजस्थानचे शिक्षण मंत्री वासुदेव देवनानी यांनी असेच एक विधान करून वाहवा मिळवण्याचा प्रयत्न केला आहे. जयपूर येथील राजस्थान विद्यापीठाच्या स्थापना दिवसाच्या निमित्त ८ जानेवारी २०१८ रोजी केलेल्या भाषणात ते म्हणाले, “गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांताचा शोध न्यूटनच्या हजार वर्षे आधी वराहमिहीर या भारतीय शास्त्रज्ञाने लावला. त्यामुळे अभ्यासक्रमात न्यूटनच्या जागी ब्रह्मगुप्ताचे नाव लिहायला पाहिजे.” वृत्तपत्रांनी त्यांचे हे म्हणणे “वादग्रस्त विधान” म्हणून प्रकाशित केले, यातच त्यांच्या विधानाचा फोलपणा दिसून आला. वासुदेव देवनानी यांचा हा काही पहिलाच बाष्कळपणा नव्हे. याआधी सुद्धा बेताल विधाने करून ते प्रकाशझोतात येत राहिले. बरोबर एक वर्षापूर्वी त्यांनी गायीच्या संदर्भात बेफाम विधान करून स्वतःचे हसू करून घेतले होते. गाय ही एकमेव अशी प्राणी आहे की जी प्राणवायू घेते व प्राणवायूच सोडते, असे तारे त्यांनी राजस्थानमधील हिंगोनिया गाय पुनर्वसन केंद्रातील भाषणात तोडले होते. एवढ्यावरच ते थांबले नाही तर गाय...
Read more »