सोशल मिडियावर फिरणाऱ्या माणेकशॉ, नेहरू यांच्या विषयीच्या खोट्या कथा
व्हॉटस्अॅप वर खालील पोस्ट फिरत असते- हिंदीतून, मराठीतून, इंग्रजीतून. तिची सत्यता पडताळून बघू या.
ती पोस्ट अशी आहे-
तुम्हाला पिन ड्रॉप ऐकू येतो का?
पिन ड्रॉप सायलेन्सचा अर्थ काय आहे?
खाली काही उदाहरणे दिली आहेत जेव्हा सायलेन्स आवाजापेक्षा जास्त बोलू शकते.
१-
फील्ड मार्शल सॅम बहादूर माणेकशॉ यांनी एकदा अहमदाबाद येथे एका जाहीर सभेला इंग्रजीत संबोधित करण्यास सुरुवात केली. जमाव ओरडला, "गुजरातीमध्ये बोला. तुम्ही गुजरातीमध्ये बोललात तरच आम्ही तुमचे ऐकू." असा घोष करू लागला.
फील्ड मार्शल सॅम बहादूर माणेकशॉ थांबले. प्रेक्षकांना कडक नजरेने पाहिले आणि उत्तर दिले,"मित्रांनो, मी माझ्या दीर्घ कारकिर्दीत अनेक लढाया लढल्या आहेत.
मी शीख रेजिमेंटच्या सैनिकांकडून पंजाबी शिकलो आहे;
मराठा रेजिमेंटमधून मराठी;
मद्रास रेजिमेंटमधून सैनिकांकडून तमिळ;
बंगाल रेजिमेंटमधून सैनिकांकडून बंगाली,
बिहार रेजिमेंटमधून हिंदी; आणि
गुरखा रेजिमेंटमधून नेपाळी देखील.
दुर्दैवाने गुजरातमधील असा कोणताही सैनिक नव्हता ज्याच्याकडून मी गुजराती शिकू शकलो असतो."
एक पिन ड्रॉप सायलेन्स!
२-
१९४७ मध्ये ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर लगेचच, भारताचे वास्तविक पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी भारतीय सैन्याच्या पहिल्या जनरलची निवड करण्यासाठी वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांची बैठक बोलावली.
नेहरूंनी प्रस्ताव मांडला, "मला वाटते की आपण भारतीय सैन्याचा जनरल म्हणून एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याची नियुक्ती करावी, कारण आपल्याकडे नेतृत्व करण्यासाठी पुरेसा अनुभव नाही."
ब्रिटिशांच्या काळात फक्त सेवा करणे आणि क्वचितच नेतृत्व करणे शिकल्यामुळे, उपस्थित सर्व नागरिक आणि गणवेशातील पुरुषांनी सहमतीने मान हलवली.
तथापि, नथू सिंग राठोड या वरिष्ठ अधिकाऱ्याने बोलण्याची परवानगी मागितली. नेहरूंना त्या अधिकाऱ्याच्या स्वतंत्र स्वभावाने थोडे आश्चर्य वाटले, परंतु त्यांनी त्यांना मोकळेपणाने बोलण्यास सांगितले. राठोड म्हणाले, "तुम्ही पहा, साहेब, आपल्याकडे देशाचे नेतृत्व करण्यासाठी पुरेसा अनुभव नाही, म्हणून आपण भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून एका ब्रिटिश व्यक्तीची नियुक्ती करू नये का?"
पिन ड्रोप सायलेन्स!
थोड्या विरामानंतर, नेहरूंनी राठोडला विचारले,"तुम्ही भारतीय सैन्याचे पहिले जनरल होण्यास तयार आहात का?"..
राठोड यांनी ऑफर नाकारली, "साहेब, आमच्याकडे एक अतिशय प्रतिभावान लष्करी अधिकारी आहे, माझे वरिष्ठ, जनरल करिअप्पा, जो आमच्यामध्ये सर्वात योग्य आहे."
अशाप्रकारे हुशार जनरल करिअप्पा हे भारतीय सैन्याचे पहिले जनरल आणि राठोड हे पहिले लेफ्टनंट जनरल बनले.
====०====
ही होती ती पोस्ट! पुढे तिचे विश्लेषण करू या.
====०====
भाग १: फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ (Field Marshal Sam Manekshaw)
ही खोटी, अपुष्ट/असत्य (Unverified/False). कथा आहे.
हा किस्सा फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ यांच्या नावावर प्रसिद्ध आहे, परंतु याचे कोणतेही विश्वसनीय ऐतिहासिक रेकॉर्ड नाही. गुजराती जनतेसमोर त्यांनी असे विधान केले होते, हे सिद्ध करणारा कोणताही थेट पुरावा किंवा अधिकृत अहवाल उपलब्ध नाही. सॅम माणेकशॉ यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक भाषा बोलणारे सैनिक सांभाळले होते, हे खरे आहे.
ऐतिहासिक दृष्ट्या ही एक 'शहरी दंतकथा' (Urban Legend) मानला जातो.
भाग २-
पं. नेहरू, नथू सिंग राठोड आणि जनरल करिअप्पा (Nehru, Nathu Singh Rathore, and Gen. Cariappa)
यात खूप मोठी विसंगती (Major Discrepancy) आहे. म्हणून पोस्ट खोटी.
चुकीचा दावा: पं. नेहरू यांनी जनरल पदासाठी ब्रिटिश अधिकाऱ्याचे नाव सुचवले आणि नथू सिंग राठोड यांनी त्यांना प्रतिप्रश्न केला, ही गोष्ट ऐतिहासिक दृष्ट्या चुकीची आहे.
खरी परिस्थिती:
फील्ड मार्शल के.एम. करिअप्पा हे भारतीय लष्कराचे पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ (General) होते, हे खरे आहे. करिअप्पा यांच्या आधी, जनरल सर रॉय बुचर हे शेवटचे ब्रिटिश कमांडर-इन-चीफ होते. जेव्हा बुचर यांचा कार्यकाळ संपत आला, तेव्हा भारत सरकारने भारतीय अधिकाऱ्याला पद देण्याचा निर्णय घेतला. मेजर जनरल नथू सिंग राठोड यांनी करिअप्पांचे नाव सुचवले आणि त्यांनी स्वतः हे पद नाकारले, अशी ऐतिहासिक नोंद नाही.
तथ्य: करिअप्पा यांची निवड त्यांच्या ज्येष्ठता (Seniority) आणि उत्कृष्ट सेवेच्या आधारावर झाली होती. करिअप्पा हे सर्वात ज्येष्ठ आणि योग्य अधिकारी होते.
निष्कर्ष (Summary)
सॅम माणेकशॉ यांच्या कथा ऐतिहासिक तथ्य नसून लोकप्रिय दंतकथा (popular anecdotes) आहेत.
नेहरू, राठोड आणि करिअप्पा यांच्या कथेमध्ये ऐतिहासिक तथ्यांमध्ये मोठी विसंगती आहे.
त्या पोस्टला 'सत्य' (Fact) मानू नये, कारण ती मुख्यतः गैरसमज पसरवण्यासाठी पसरवली जात आहे.
आता -
1. गुजरातमधील लोक सैन्यात भरती होतात की नाही?
2. भाषेनुसार सैन्यात दाखल होणाऱ्या लोकांचे प्रमाण.
या मुद्द्यांचा मागोवा घेऊ या..
१. गुजरातमधील लोक सैन्यात भरती होतात काय?
होय, निश्चितपणे!
भारतीय सैन्य (Indian Army), नौदल (Navy) आणि वायुदल (Air Force) हे राष्ट्रीय पातळीवरील दल आहेत आणि यात भारतातील प्रत्येक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशातील नागरिक भरती होतात. गुजरातमधील तरुण आणि तरुणी सक्रियपणे सैन्याच्या सर्व शाखांमध्ये भरती होतात. त्यांच्यासाठी भरती प्रक्रिया इतर राज्यांप्रमाणेच असते आणि ते विविध पदांवर सेवा देतात.
उदाहरणा दाखल: भारतीय लष्कर भरती (Indian Army Recruitment) नियमितपणे गुजरातसाठी भर्ती रॅली (Recruitment Rallies) आयोजित करते, जसे की अहमदाबाद, जामनगर, वडोदरा आणि सुरत यांसारख्या शहरांमध्ये.
माजी फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ यांच्या कथित किस्स्यातील हा गैरसमज आहे की गुजरातमधील लोक सैन्यात नाहीत. हा गैरसमज पूर्णपणे चुकीचा आहे.
२. सैन्यात दाखल होणाऱ्या लोकांचे भाषेनुसार प्रमाण
भारतीय सैन्य हे धर्म, जात, प्रदेश किंवा भाषेवर आधारित भरती करत नाही. त्यामुळे:भारतीय लष्कर भाषेनुसार (जसे की मराठी बोलणारे किती, किंवा गुजराती बोलणारे किती) भरतीचा अधिकृत डेटा ठेवत नाही.
सैन्याची भरती प्रक्रिया राज्यांच्या किंवा केंद्रशासित प्रदेशांच्या लोकसंख्येनुसार निश्चित केली जात नाही.. भरती प्रक्रियेत भाषेचा कोणताही निकष नसतो.
सैन्यात भरती होणारा प्रत्येक सैनिक राष्ट्रीय सेवेसाठी असतो आणि त्याची ओळख त्याच्या भाषेपेक्षा भारतीय नागरिक ही असते.
महत्त्वाची नोंद:
जुने रेजिमेंट्स आणि भाषा/प्रदेश: काही जुनी रेजिमेंट्स (उदा. मराठा लाईट इन्फंट्री, मद्रास रेजिमेंट, शीख रेजिमेंट) विशिष्ट प्रदेशातून किंवा समुदायातून अधिक सैनिक भरती करत होत्या (आणि अजूनही करतात), परंतु आजकाल सैन्यात भरतीची प्रक्रिया सर्वसमावेशक (All-India All-Class) असते. कोणत्याही एका रेजिमेंटमधील सैनिकांची संख्या ही भाषेनुसारचे राष्ट्रीय प्रमाण दर्शवत नाही.
थोडक्यात: भारतीय सैन्य भाषिक प्रमाण (linguistic ratio) म्हणून कोणताही डेटा ठेवत नाही, परंतु गुजरातमधील नागरिक इतर राज्यांप्रमाणेच सैन्यात मोठ्या संख्येने सामील होतात.
(जेमिनीच्या साह्याने.)
ती पोस्ट अशी आहे-
तुम्हाला पिन ड्रॉप ऐकू येतो का?
पिन ड्रॉप सायलेन्सचा अर्थ काय आहे?
खाली काही उदाहरणे दिली आहेत जेव्हा सायलेन्स आवाजापेक्षा जास्त बोलू शकते.
१-
फील्ड मार्शल सॅम बहादूर माणेकशॉ यांनी एकदा अहमदाबाद येथे एका जाहीर सभेला इंग्रजीत संबोधित करण्यास सुरुवात केली. जमाव ओरडला, "गुजरातीमध्ये बोला. तुम्ही गुजरातीमध्ये बोललात तरच आम्ही तुमचे ऐकू." असा घोष करू लागला.
फील्ड मार्शल सॅम बहादूर माणेकशॉ थांबले. प्रेक्षकांना कडक नजरेने पाहिले आणि उत्तर दिले,"मित्रांनो, मी माझ्या दीर्घ कारकिर्दीत अनेक लढाया लढल्या आहेत.
मी शीख रेजिमेंटच्या सैनिकांकडून पंजाबी शिकलो आहे;
मराठा रेजिमेंटमधून मराठी;
मद्रास रेजिमेंटमधून सैनिकांकडून तमिळ;
बंगाल रेजिमेंटमधून सैनिकांकडून बंगाली,
बिहार रेजिमेंटमधून हिंदी; आणि
गुरखा रेजिमेंटमधून नेपाळी देखील.
दुर्दैवाने गुजरातमधील असा कोणताही सैनिक नव्हता ज्याच्याकडून मी गुजराती शिकू शकलो असतो."
एक पिन ड्रॉप सायलेन्स!
२-
१९४७ मध्ये ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर लगेचच, भारताचे वास्तविक पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी भारतीय सैन्याच्या पहिल्या जनरलची निवड करण्यासाठी वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांची बैठक बोलावली.
नेहरूंनी प्रस्ताव मांडला, "मला वाटते की आपण भारतीय सैन्याचा जनरल म्हणून एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याची नियुक्ती करावी, कारण आपल्याकडे नेतृत्व करण्यासाठी पुरेसा अनुभव नाही."
ब्रिटिशांच्या काळात फक्त सेवा करणे आणि क्वचितच नेतृत्व करणे शिकल्यामुळे, उपस्थित सर्व नागरिक आणि गणवेशातील पुरुषांनी सहमतीने मान हलवली.
तथापि, नथू सिंग राठोड या वरिष्ठ अधिकाऱ्याने बोलण्याची परवानगी मागितली. नेहरूंना त्या अधिकाऱ्याच्या स्वतंत्र स्वभावाने थोडे आश्चर्य वाटले, परंतु त्यांनी त्यांना मोकळेपणाने बोलण्यास सांगितले. राठोड म्हणाले, "तुम्ही पहा, साहेब, आपल्याकडे देशाचे नेतृत्व करण्यासाठी पुरेसा अनुभव नाही, म्हणून आपण भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून एका ब्रिटिश व्यक्तीची नियुक्ती करू नये का?"
पिन ड्रोप सायलेन्स!
थोड्या विरामानंतर, नेहरूंनी राठोडला विचारले,"तुम्ही भारतीय सैन्याचे पहिले जनरल होण्यास तयार आहात का?"..
राठोड यांनी ऑफर नाकारली, "साहेब, आमच्याकडे एक अतिशय प्रतिभावान लष्करी अधिकारी आहे, माझे वरिष्ठ, जनरल करिअप्पा, जो आमच्यामध्ये सर्वात योग्य आहे."
अशाप्रकारे हुशार जनरल करिअप्पा हे भारतीय सैन्याचे पहिले जनरल आणि राठोड हे पहिले लेफ्टनंट जनरल बनले.
====०====
ही होती ती पोस्ट! पुढे तिचे विश्लेषण करू या.
====०====
भाग १: फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ (Field Marshal Sam Manekshaw)
ही खोटी, अपुष्ट/असत्य (Unverified/False). कथा आहे.
हा किस्सा फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ यांच्या नावावर प्रसिद्ध आहे, परंतु याचे कोणतेही विश्वसनीय ऐतिहासिक रेकॉर्ड नाही. गुजराती जनतेसमोर त्यांनी असे विधान केले होते, हे सिद्ध करणारा कोणताही थेट पुरावा किंवा अधिकृत अहवाल उपलब्ध नाही. सॅम माणेकशॉ यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक भाषा बोलणारे सैनिक सांभाळले होते, हे खरे आहे.
ऐतिहासिक दृष्ट्या ही एक 'शहरी दंतकथा' (Urban Legend) मानला जातो.
भाग २-
पं. नेहरू, नथू सिंग राठोड आणि जनरल करिअप्पा (Nehru, Nathu Singh Rathore, and Gen. Cariappa)
यात खूप मोठी विसंगती (Major Discrepancy) आहे. म्हणून पोस्ट खोटी.
चुकीचा दावा: पं. नेहरू यांनी जनरल पदासाठी ब्रिटिश अधिकाऱ्याचे नाव सुचवले आणि नथू सिंग राठोड यांनी त्यांना प्रतिप्रश्न केला, ही गोष्ट ऐतिहासिक दृष्ट्या चुकीची आहे.
खरी परिस्थिती:
फील्ड मार्शल के.एम. करिअप्पा हे भारतीय लष्कराचे पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ (General) होते, हे खरे आहे. करिअप्पा यांच्या आधी, जनरल सर रॉय बुचर हे शेवटचे ब्रिटिश कमांडर-इन-चीफ होते. जेव्हा बुचर यांचा कार्यकाळ संपत आला, तेव्हा भारत सरकारने भारतीय अधिकाऱ्याला पद देण्याचा निर्णय घेतला. मेजर जनरल नथू सिंग राठोड यांनी करिअप्पांचे नाव सुचवले आणि त्यांनी स्वतः हे पद नाकारले, अशी ऐतिहासिक नोंद नाही.
तथ्य: करिअप्पा यांची निवड त्यांच्या ज्येष्ठता (Seniority) आणि उत्कृष्ट सेवेच्या आधारावर झाली होती. करिअप्पा हे सर्वात ज्येष्ठ आणि योग्य अधिकारी होते.
निष्कर्ष (Summary)
सॅम माणेकशॉ यांच्या कथा ऐतिहासिक तथ्य नसून लोकप्रिय दंतकथा (popular anecdotes) आहेत.
नेहरू, राठोड आणि करिअप्पा यांच्या कथेमध्ये ऐतिहासिक तथ्यांमध्ये मोठी विसंगती आहे.
त्या पोस्टला 'सत्य' (Fact) मानू नये, कारण ती मुख्यतः गैरसमज पसरवण्यासाठी पसरवली जात आहे.
आता -
1. गुजरातमधील लोक सैन्यात भरती होतात की नाही?
2. भाषेनुसार सैन्यात दाखल होणाऱ्या लोकांचे प्रमाण.
या मुद्द्यांचा मागोवा घेऊ या..
१. गुजरातमधील लोक सैन्यात भरती होतात काय?
होय, निश्चितपणे!
भारतीय सैन्य (Indian Army), नौदल (Navy) आणि वायुदल (Air Force) हे राष्ट्रीय पातळीवरील दल आहेत आणि यात भारतातील प्रत्येक राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशातील नागरिक भरती होतात. गुजरातमधील तरुण आणि तरुणी सक्रियपणे सैन्याच्या सर्व शाखांमध्ये भरती होतात. त्यांच्यासाठी भरती प्रक्रिया इतर राज्यांप्रमाणेच असते आणि ते विविध पदांवर सेवा देतात.
उदाहरणा दाखल: भारतीय लष्कर भरती (Indian Army Recruitment) नियमितपणे गुजरातसाठी भर्ती रॅली (Recruitment Rallies) आयोजित करते, जसे की अहमदाबाद, जामनगर, वडोदरा आणि सुरत यांसारख्या शहरांमध्ये.
माजी फील्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ यांच्या कथित किस्स्यातील हा गैरसमज आहे की गुजरातमधील लोक सैन्यात नाहीत. हा गैरसमज पूर्णपणे चुकीचा आहे.
२. सैन्यात दाखल होणाऱ्या लोकांचे भाषेनुसार प्रमाण
भारतीय सैन्य हे धर्म, जात, प्रदेश किंवा भाषेवर आधारित भरती करत नाही. त्यामुळे:भारतीय लष्कर भाषेनुसार (जसे की मराठी बोलणारे किती, किंवा गुजराती बोलणारे किती) भरतीचा अधिकृत डेटा ठेवत नाही.
सैन्याची भरती प्रक्रिया राज्यांच्या किंवा केंद्रशासित प्रदेशांच्या लोकसंख्येनुसार निश्चित केली जात नाही.. भरती प्रक्रियेत भाषेचा कोणताही निकष नसतो.
सैन्यात भरती होणारा प्रत्येक सैनिक राष्ट्रीय सेवेसाठी असतो आणि त्याची ओळख त्याच्या भाषेपेक्षा भारतीय नागरिक ही असते.
महत्त्वाची नोंद:
जुने रेजिमेंट्स आणि भाषा/प्रदेश: काही जुनी रेजिमेंट्स (उदा. मराठा लाईट इन्फंट्री, मद्रास रेजिमेंट, शीख रेजिमेंट) विशिष्ट प्रदेशातून किंवा समुदायातून अधिक सैनिक भरती करत होत्या (आणि अजूनही करतात), परंतु आजकाल सैन्यात भरतीची प्रक्रिया सर्वसमावेशक (All-India All-Class) असते. कोणत्याही एका रेजिमेंटमधील सैनिकांची संख्या ही भाषेनुसारचे राष्ट्रीय प्रमाण दर्शवत नाही.
थोडक्यात: भारतीय सैन्य भाषिक प्रमाण (linguistic ratio) म्हणून कोणताही डेटा ठेवत नाही, परंतु गुजरातमधील नागरिक इतर राज्यांप्रमाणेच सैन्यात मोठ्या संख्येने सामील होतात.
(जेमिनीच्या साह्याने.)
