Sunday, 31 December 2017

जोतीराव-सावित्रीमाई यांचा गृहत्याग

गोविंदरावांचे जोतीराव व सावित्रीमाईवर मनापासून प्रेम होते. गुणाचा मुलगा व गुणसंपन्न सून मिळाल्याचा त्यांना अभिमान होता. परंतु जोतीराव व सावित्रीमाई यांच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या कार्यामुळे सनातनी धर्ममार्तंड आणि काही स्वकीय यांनी गोविंदरावांच्या मनात दहशत निर्माण करण्याचे उपद्व्याप चालविले होते.

भारतीयांचे पहिलेच शिक्षक प्रशिक्षण केंद्र

पुणे विद्यापीठाला सावित्रीबाई फुले यांचे नाव 
जोतीराव व सावित्रीमाई यांनी पुणे परिसरात कमीत कमी १८ शाळा काढल्या होत्या. या सर्व शाळांचे संचालन करण्याची जबाबदारी सावित्रीमाई यांच्यावर होती. ती त्यांनी लीलया पार पाडली. इतक्या शाळांचे संचालन करणारी इतिहासातील पहिली संचालिका म्हणून सावित्रीमाई यांचेच नाव घ्यावे लागते. एकापाठोपाठ शाळा काढल्यामुळे तेथे शिकवायला शिक्षक मिळत नव्हते. अशा शाळांमध्ये शिकवण्यासाठी सहसा उच्च वर्णीय शिक्षक तयार होत नसत.

जोतीराव व सावित्रीबाई यांना आदर्श शिक्षक पुरस्कार

फुले दांपत्याच्या शाळांमध्ये लेखन, वाचन, गणित, व्याकरण, कथाकथन, शारीरिक शिक्षण इत्यादी विषय शिकवले जात. तत्कालीन शिक्षणमंडळाचे अध्यक्ष जॉन वॉर्डन यांनी सुद्धा या शाळांची प्रशंसा केली होती. शाळांसोबतच तरुण विवाहित स्त्रियांचा प्रशिक्षण वर्गही चालवला जायचा असे त्यांनी जाहीर व्याख्यानात सांगितले होते. 

‘सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य’ या पुस्तकाचे प्रास्ताविक



महात्मा जोतीराव फुले व क्रांतिज्योती सावित्रीमाई फुले यांचे कार्य पूर्णपणे एकजिनसी व अभिन्न आहे. हे दोन्ही महामानव क्रांतिकारी, अत्त्युच्च व श्रेष्ठतम होते. म्हणूनच आदराने जोती-सावित्री असा उल्लेख करण्यात येतो. भारतीय व जगाच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अढळ व अद्वितीय असे आहे. परंतु ज्यांनी अखिल समाजाच्या भल्यासाठी अपरिमित हाल सोसले, ज्यांच्या त्यागाची व कष्टाची फळे आपण आज हक्काने खातो... त्या जोती-सावित्री यांच्याविषयी लोकांना पुरेशी माहितीसुद्धा नाही असे दु:खद चित्र दिसून येते.

Saturday, 30 December 2017

इतिहासातील पहिल्या सर्वात मोठ्या धम्मदीक्षा सोहळ्याची साक्षीदार “पौष पौर्णिमा”


भारतात व जगात पौष पौर्णिमा हा एक महत्त्वाचा सण व उत्सव म्हणून पाळला जातो. या दिवशी मगध गणराज्याचे राजे बिम्बिसार यांनी त्यांच्या प्रजेसह घेतलेली धम्मदीक्षा, तथागत बुद्धाची श्रीलंकेला भेट इत्यादी गोष्टी प्रसिद्ध आहेत. या दिवसाची सविस्तर माहिती पुढीलप्रमाणे...

शैक्षणिक

या विभागात शैक्षणिक विषयांवर लेख दिले जातील.

Tuesday, 28 November 2017

पहिल्या शाळेचे महाकठीण ऐतिहासिक कार्य

(सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य: लेख-८)
=====================
मुलींसाठी शाळा काढणे हे त्यावेळी अत्यंत कठीण किवां अशक्यप्राय कार्य होते. स्त्रियांच्या शिक्षणाविषयी समाजात अनेक गैरसमज व अंधश्रद्धा पसरवल्या गेल्या होत्या. त्यामुळे त्या काळी मुलींसाठी शाळा काढणे हे अत्यंत कठीण काम होते. परंतु जोतीराव व सावित्रींमाईनी ते काम मोठ्या कौशल्याने व धैर्याने तडीस नेले होते.

सावित्रीमाईंचे शिक्षण

(सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य: लेख-७)
==========================
सावित्रीबाईंना शिक्षणाची ओढ लहानपणापासूनच होती. लग्न होउन सासरी आल्यावर जोतीराव, सगुणाबाई इत्यादींच्या मुळे त्यांनी शिक्षणात भरारी घेतली. तसेच जन्मभर त्यांनी आपले शिक्षणाचे कार्य सतत सुरूच ठेवले होते.

जोती-सावित्रीला सगुणाबाईची साउली

(सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य: लेख-६)
======================
सगुणाबाई या जोतीरावांच्या मावस बहीण होत. जोतीराव व सावित्रीबाई यांना घडविण्यात सगुणाबाईचा मोलाचा वाटा होता. सगुणाबाईविषयी सावित्रीबाई काव्यात्मकतेने लिहितात... "मूर्तिमंत जणु | विद्यादेवी || ऱ्हदयी आम्ही | तिला साठवी ||" 

Monday, 27 November 2017

जोतीसावित्री: एका वादळाला दुसऱ्या वादळाची सोबत...

(सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य: लेख-५)
====================== 
त्या काळी मुलींची लग्ने साधारणपणे ६ वर्षांच्या आत तर मुलांची लग्ने १० वर्षांच्या आत होत असत. त्या मानाने सावित्रीबाईंचे लग्नाचे वय उलटून गेले होते. त्यांचे वय नऊ वर्षांचे होऊनही त्यांच्या वडिलांना कोणतेही स्थळ पसंत पडत नव्हते. त्यामुळे मुलीचे काय होणार याची चिंता लक्ष्मीबाईना लागली होती.

सावित्रीमाई लहानपणापासूनच अन्यायाच्या विरोधात

(सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य: लेख-४)
======================
सावित्रीमाई यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील खंडाळा तालुक्यातील नायगाव या गावी ३ जानेवारी १८३१ साली झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव खंडोजी नेवासे पाटील व आईचे नाव लक्ष्मीबाई होते. सावित्रीमाई या भावंडांत सर्वात मोठ्या होत्या. त्यांना सदूजी, सखाराम व श्रीपती ही तीन धाकटी भावंडे होती.

अंधार युगात क्रांतीज्योतीचा उदय

सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य (लेख-३)
======================
१९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला पुणे व आसपासच्या परिसरात पेशवाईने उच्छाद मांडला होता. जातीभेद, अंधश्रद्धा व सामन्यांचे अपरिमित शोषण यांनी कळस गाठला होता. खालच्या स्तरातील लोकांना अत्यंत हालहाल सहन करून वरिष्ठ जातींच्या दयेवर कसेतरी जगावे लागत होते.

सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य

सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य (लेख-२)
======================
सावित्रीमाई फुले या मुलींच्या शाळेतील पहिल्या शिक्षिका होत्या... इतकीच त्रोटक माहिती आपल्याला दिली जाते. परंतु त्यांचे शैक्षणिक, सामाजिक, साहित्यिक शैक्षणिक क्षेत्रातील योगदान विविधांगी आणि प्रचंड आहे. सावित्रीमाई फुले यांचे विविध क्षेत्रातील क्रांतिकारक योगदान या लेखात संक्षिप्त स्वरुपात देत आहे. या प्रत्येक मुद्द्यांविषयी क्रमाक्रमाने एकेक लेख सविस्तर याच ब्लॉग वर ...

क्रांतीयुगाची पायाभरणी करणारे फुले दाम्पत्य

सावित्रीमाई फुले यांचे प्रचंड कार्य (लेख-१)
======================
जोतीराव व सावित्रीबाई यांचे कार्य पायाभरणीचे, समाजाला पहिली चालना देणारे होते. म्हणून ते अतिकठीण होते. त्याला पराकोटीची मेहनत, अतोनात त्रास घ्यावा लागला होता. एकदा ते कार्य सुरु झाल्यावर त्या मार्गावरून जाणाऱ्या इतरांना मात्र तेवढा त्रास झाला नाही, तेवढी मेहनत घ्यावी लागली नाही. त्यांच्या वाटेवरून चालणाऱ्या आपणा सर्वाना अनेक गोष्टी त्यांच्या कष्ट व त्यागामुळे आयत्या व विनासायास मिळाल्या आहेत.

Thursday, 23 November 2017

मैत्रीभावानेचा उदात्त संदेश देणारी मार्गशीर्ष पौर्णिमा


सर्व पौर्णिमांप्रमाणे मार्गशीर्ष पौर्णिमा सुद्धा अत्यंत महत्त्वाची आहे. या दिवशी तथागत गौतम बुद्ध यांची राजा बिम्बिसार यांच्याशी झालेली सुप्रसिद्ध भेट धम्म प्रसाराच्या दृष्टीने क्रांतिकारक ठरली. या दिवशी मदांध झालेल्या नालागिरी हत्तीची शरणागती म्हणजे गौतम बुद्ध यांच्या मैत्रीमय व करुणामय व्यक्तित्वाची साक्ष होय. या दिवशी सम्राट अशोक यांची कन्या संघमित्रा यांनी श्रीलंकेतील अनुराधापुरम येथे बोधीवृक्षाची लागवड केली. या दिवसाचे सविस्तर महत्त्व पुढीलप्रमाणे...

Sunday, 5 November 2017

मोठ्या समस्या, साधे उपाय


एका दर्जेदार साबणाच्या कंपनीत नवीच समस्या निर्माण झाली. साबणाच्या दुकानदारांकडून गंभीर तक्रार आली. साबणाच्या मोठ्या खोक्यात पॅक केलेल्या साबणाचे काही डबे रिकामे असलेले आढळून येऊ लागले. कंपनी ग्राहकांशी चिटिंग करते, 144 साबणाच्या खोक्यात एक दोन छोट्या डब्यात साबणच ठेवत नाही, असे आरोप झाले. वास्तविकत: सर्व साबण आटोमॅटिक पद्धतीने पॅक केले जात. कोणी व्यक्ती मुद्दामहून बदमाशी करण्याची शक्यता नव्हती.

Thursday, 2 November 2017

कार्तिकी पौर्णिमेचे महत्त्व

इतर पौर्णिमेप्रमाणेच कार्तिक पौर्णिमा सुद्धा अत्यंत महत्वाची आहे. या दिवशी धम्म संघाची स्थापना, महाप्रजापती गौतमीकडून संघाला चीवर दान, सारीपुत्ताचे परिनिर्वाण, काश्यप बंधूंची दीक्षा, सारनाथच्या मूलगंधकुटी विहारात तथागतांच्या अस्थींची स्थापना इत्यादी महत्त्वाच्या गोष्टी घडल्या आहेत. त्याविषयी माहिती देणारा हा लेख...

Wednesday, 1 November 2017

स्त्री-शिक्षणाच्या विरोधाचा बळी ठरलेल्या बाहुलीची करुण कहाणी...

मुलींच्या शिक्षणास कडवा विरोध असूनही शिकतच असलेल्या डॉ. विश्राम घोले यांच्या ९ वर्षांच्या मुलीला काही नतद्रष्टांनी लाडूतून कुटलेल्या काचा वगैरे खाऊ घातल्या. त्यामुळे अंतर्गत रक्तस्त्राव होऊन तिचा मृत्यू झाला. समाज-परिवर्तनाच्या कार्यात बळी गेलेल्या एका अजाण बालिकेची करुण आणि अंगावर शहारे आणणारी ही कहाणी...

सयाजीराव गायकवाड यांच्या मुलीला बाहुली कोणी केले?

महात्मा जोतीबा फुले यांचे मित्र व उपचारकर्ते डॉ. विश्राम रामजी घोले यांची मुलगी काशीबाई ऊर्फ बाहुली हिचा म्हणून जो फोटो मिडीयावर फिरतो आहे तो वास्तविक रित्या बडोद्याचे राजे सयाजीराव गायकवाड (३ रे) यांची मुलगी इंदिरा देवी यांचा फोटो आहे. तसेच पुण्यातील बाहुलीचा हौद म्हणून जो फोटो त्यासोबत जोडला जात आहे तो वास्तविकत: नागपूर येथील बाहुली या प्रकारच्या विहिरीचा फोटो आहे. अशा विहिरीमध्ये उतरण्यासाठी पायऱ्या असत.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन, अर्थात विद्यार्थी दिनाची कर्मकहाणी

महाराष्ट्र शासनाने २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी खास परिपत्रक जारी करून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन ७ नोव्हेंबर हा विद्यार्थी दिवस म्हणून साजरा करण्याचे जाहीर केले आहे. खरे तर हा एक क्रांतिकारी निर्णय असून याचे अत्यंत दूरगामी परिणाम संपूर्ण भारताच्या शैक्षणिक व सामाजिक क्षेत्रावर होणार आहेत.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या पहिल्या शाळेची दुरावस्था



डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासारख्या विश्वप्रसिद्ध व्यक्तीच्या शालेय शिक्षणाची सुरुवात करणाऱ्या शाळेचे आज जगप्रसिद्ध स्मारक व्हायला हवे होते; त्या शाळेची आजची स्थिती अत्यंत वाईट झाली आहे. संबंधितांच्या कमालीच्या दुर्लक्षामुळे ही शाळा शेवटच्या घटका मोजत आहे. त्या शाळेच्या दुरावस्थेविषयी माहिती देणारा हा लेख.

Thursday, 5 October 2017

अश्विन पौर्णिमा अर्थात वर्षावास समाप्ती दिवस.

जगाच्या इतिहासात अश्विन पौर्णिमेचे अनन्य साधारण महत्त्व आहे. या दिवशी बुद्धाच्या शिकवणुकीच्या प्रसार व प्रचाराचे नवे वार्षिक पर्व सुरु होते. खरेतर या दिवसाचे महत्त्व आषाढ पौर्णिमा या दिवसापासून सुरु होते.

Sunday, 24 September 2017

राजकारणातील भक्ती पासून सावधान!


धर्मातील भक्ती ही आत्म्याच्या मुक्तीचा मार्ग असू शकेल. परंतु राजकारणात भक्ती किंवा व्यक्तिपूजा ही अध:पतन आणि अंतिमत: हुकूमशाहीकडे नेणारा हमखास मार्ग ठरतो.